Şahbaz Xuduoğlu: “Axı oxucuların zövqünü nə ilə korlamışıq..?” (MÜSAHİBƏ)
11.02.2011, 14:50
Modern.az saytı tanınmış naşir, “Qanun” nəşriyyatının direktoru Şahbaz Xuduoğlu ilə müsahibəni təqdim edir.

- Şahbaz bəy, sovet dönəmi ilə indinin müqayisəsində kitab oxuyanların sayını necə qiymətləndirmək olar?

- Məncə keçmiş SSRİ vaxtında vəziyyət bu qədər acınacaqlı deyildi. Çünki, o zaman Azərbaycan dilində çıxan kitabların orta tirajı 5 min olurdu. Bu tirajların hardasa 70 %-i kitabxanalara yayılırdı. Qalan tiraj isə çoxsaylı kitab dükanları və kitab kioskalarına satışa çıxarılırdı. Rayonlarda olan oxucular əsasən kitabxana şəbəkəsi vasitəsilə kitab alırdı, Azərbaycan dilində oxuyanların əsas hissəsini də rayonlardakı oxucular təşkil edirdi. İndi nə o şəbəkələr var, nə də o vaxtkı oxucular. Bakıda isə 80% kitab oxuyucuları rus dillilərdir. Bu, kitab bazarında, kitab dükanlarında aparılan sorğunun nəticəsidir. Baxmayaraq ki, Azərbaycan dili dövlət dilidir, baxmayaraq ki, bütün dövlət yazışmaları Azərbaycan dilində aparılır, bütün dövlət təhsil ocaqları bu dildə təhsil verir, amma, bu dildə kitab oxuyanlar yoxdur. Nə qədər acınacaqlı olsada bu faktdır.

- Bunu intellektual səviyyə ilə əlaqələndirmək olar, yoxsa siz dediyiniz kimi, yalnız bölgə məsələsi burda əsas rol oynayır?

- Oxumaq təhsillə bağlı bir məsələdir. Azərbaycan məktəblərində, Azərbaycan dilli məktəblərdə ümumiyyətlə təhsil verilmir. İndi türk məktəblərində təhsilin səviyyəsi daha yüksəkdir, bir də rus məktəblərində. Ona görə də türk dilində olan kitabların da oxunaqlıq səviyyəsi artmaqdadır. Azərbaycan dilində təhsilin səviyyəsi aşağı olduğu üçün kitab oxuyan da yoxdur.
Sovet dövründə olduğu kimi, Azərbaycan dilində kitaba tələbat əsasən regionlardadır, ora da kitab getmir. Yəni rayonlarda kitab dükanları olmadığına görə, ora kitab göndərilmir.

- Bu məsələlərdə bəlkə oxucuların zövqlərini korlamışıq? Bu da kitab oxunmamasında bir amil ola bilərmi?

- Axı oxucuların zövqünü nə ilə korlamışıq..? Həm də onların zövqünü korlayan kitab da yoxdur. Televiziyalar mügənnilər hesabına musiqi zövqünü korlayıblar. Kitab sahəsində isə belə hal yoxdur. Əgər bilsəydik ki, bizdə sarı ədəbiyyat oxunur, onda carə bulunardı, məsələnin mürəkkəbliyi ondadır ki, bizimkilər heç sarı ədəbiyyatı da oxumur.
Mən doğrusu bunun diaqnozunu müəyyən edə bilməmişəm ki, hansı səbəbdən Azərbaycan dillilər kitablardan imtina etdilər. Məncə, ümidsizlik, etimadsızlıq onları kitabdan imtina etdirdi. Həm də o insanlar kitabda da həqiqəti tapa bilmədilər. Rus dilində oxuyanlar yerli müəllifləri deyil, əsasən xarici müəllifləri oxuyurlar. Bəlkə, doğma dildə yazan inanılası, etibar olunası müəllif qalmayıb? Əvvəllər əsərləri əl-əl gəzən yazarlar var idi. Onların imici tamam dağıdıldı. Demək yazıçı kultu dağıdılsa da, heç olmasa onda maraqlı və cəsarətli mətn olmalıdır. Görünür Azərbaycan oxucusu Azərbaycan dilli yazarların əsərlərində maraqlı mətn axtarışında da pessimizmə uğrayıb. Amma hər halda deyə bilmərəm ki, bu proses sıfır nöqtəsindədir. Artıq sıfır nöqtəsindən tərpənib, inkişaf edir. İnsanlar arasında müəyyən qədər maraq oyanıb. Amma bu da kifayət qədər deyil. Bizim sayımıza görə, bu rəqəmlər çox gülməlidir.

- Maraqlı bir məqam var. Azərbaycanda son illər belə bir proses başlayıb, hər hansı debat olanda hər kəs özü danışmaq istəyir, kiməsəyə qulaq asmaq istəmir. Həm də hər kəs kitab yazmaq istəyir, amma heç kim başqasının kitabını oxumaq istəmir. Bu məqamı necə qiymətləndirirsiniz?

- Mən deməzdim ki, hər kəs kitab yazmaq istəyir. Amma bir-birinin kitabını oxumamaq faktı düzdür. Kitab müzakirə olunmur. Əgər kitab müzakirə olunursa, onda onu hər kəs oxumaq məcburiyyətində qalar. Çünki onun haqqında nəsə demək məqamı gələndə gərək fikir bildirsin. Məncə, çox yazanlardan şikayətlənmək lazım deyil. Qoy hər kim nə qədər bacarırsa, yazsın. Ən pis yazıçı ən yaxşı oxucudur. Yəni yazmaqdan kiməsə ziyan olmaz, əksinə, həm özünə, həm ətrafına, həm də cəmiyyətə xeyri var.

- Son illər Azərbaycan mühitində hər hansı hadisə yaradacaq kitaba rast gəlmisinizmi?

- Doğrusu, belə bir kitab görməmişəm ki, hadisə olsun, hər kəs gedib onu axtarıb tapsın. Məsələn, Turqut Ərin kitabı kimi… O miqyasda Azərbaycanda rezonans yaradan kitab yoxdur. Təbii ki, mən “Ən yeni ədəbiyyat” seriasından çıxan kitabları uğurlu hesab edirəm. Bu kitablar mətbuatda kifayət qədər müzakirə olunur.

- Siz aktiv jurnalistika ilə məşğul olurdunuz, indi isə ara-sıra fikirlərinizi görürük. Jurnalistikanın indiki durumunu necə qiymətləndirirsiniz?

- İndi jurnalistika zəif, küncə sıxılmış vəziyyətdədir. Ola bilər ki, jurnalistlər üçün təzə bina tikilsin, onlara ev verilsin. Ola bilər ki, müəyyən qəzetlərə daha yaxşı şərait yaradılsın və orada işləyən jurnalistlər özlərinin sosial təlabatlarını ödəyə bilsinlər. Azad mətbuatın həqiqi dəyərini bilməyənlər üçün bu tədbirlər mətbuata qayğıdır.
Məncə bu, Azərbaycan mediasının inkişafına səmimi xidmət deyil. Azad mətbuat üçün əvvəlcə mühit yaradılmalıdır. O mühit yoxdur.
Gərək azad mətbuat hakimiyyətin bütün qanadlarını qorxmadan tənqid edə bilsin, ictimai maraq kəsb edən gizli məqamları üzə çıxarsın, istədiyi bir məlumatı istənilən yerdən əldə edə bilsin, Azərbaycanın istənilən nöqtəsinə yayıla bilsin.

- Siz son zamanlar Azərbaycanda hansı telekanallara baxırsız və hansı proqramları izləyirsiniz?

- Bu gün (iki gün öncə-red) səhər-səhər mən AzTV-yə baxdım. Orada heyvanlardan danışırdılar. Digər kanala – “Space”yə baxdım, orada da konsert gedirdi. ATV-də də konsert gedirdi. ANS-də cizgi filmi gedirdi. Daha sonra İTV-yə çevirdim, orada da mahnı oxuyurdular. Bax, Azərbaycan televiziyalarının ümumi mənzərəsi budur. Bu mənzərə ilə sən günün istənilən vaxtı rastlaşa bilərsən. Təbii ki, bir axşam xəbərlərindən başqa. Bu mənada bizim kanallara baxmaq olmur. Məcbur olursan ki, Türkiyə və Avropa kanallarına baxasan. Məncə, hər hansı mətbautın – bu istər çap, istər elektron olsun, gücü cəmiyyətdədir. Mətbuat cəmiyyətdən o zaman güc ala bilir ki, cəmiyyətdə olan məlumatları dərhal yaya bilsin. Amma bizdə mətbuat cəmiyyətdən ayrıdır. Hadisələri olduğu kimi işıqlandıra bilmirlər.

- O zaman 10 il öncəki mətbuatımız üçün darıxdığınız vaxtlar olubmu?

- Mətbuat cəmiyyətin ritmini diktə etməlidir. Mətbuat demokratik cəmiyyətin şah damarıdır. Azad olmayan mətbuatla irəli getmək olmaz. Rejim demokratikləşmə, açıq cəmiyyyət kimi ifadələrə ikrahla baxır. Bu mənada biz köhnə mətbuat üçün yox, ümumiyyətlə azad mətbuat üçün darıxmalıyıq. Söhbət müstəqil, qorxmayan, həqiqəti yazan, cəmiyyətin maraqlarına xidmət edən mətbuatın olmasından gedir.

- Jurnalist dostlarınızla əlaqə saxlayırsınızmı?

- Mən özümü onlardan heç də kənarda hiss etmirəm. Kiçik bir bloqum var. İmkan olanda orda yazıram. Sonra siz bilirsiz ki, mənim əsas işim kitab nəşr etmək, kitab bazarına yeni kitablar gətirmək, yeni yazarlar axtarmaq, onları cəmiyyətə tanıtmaq və ümumiyyətlə kitabı gündəmə gətirməkdən ibarətdir. Məncə, yazı sənətinin adamları hamısı birdir, istər jurnalistika, istər nasirlikdə olsun, bunları birləşdirən bir fəaliyyət növü var. Bu da yazmaqdır. Bu mənada mən bu çevrədən ayrı deyiləm.

- Dediniz ki, kitabçılığın və jurnalistikanın əsas göstərici yazıdır. Sizcə, bunun oxşar və fərqli cəhətləri nədən ibarətdir?

- Qəzet jurnalistikası cəmiyyətin gündəlik döyünən qəlbidir. Bu cəmiyyət gündəlik nə ilə nəfəs alır, hansı qayğıları var, hansı problemləri var, bax, qəzet jurnalistikasının işi bunları yazıya almaq və cəmiyyətə çatdırmaqdır. Amma kitab elədir ki, orda da informasiya var, ancaq orda məlumat daha çox təhlil xarakreti ilə seçilir. Bu daha çox əsaslandırılmış və köklü bir təhlildir. Məncə, bunlar bir-birinin ardıdır. Bunlar bir-birini tamalayır. Yaxşı qəzet oxuyan, elə həm də yaxşı kitab oxuyan deməkdir və əksinə yaxşı kitab oxuyan elə yaxşı qəzet oxuyan deməkdir. Yaxud yaxşı qəzet yazan elə yaxşı kitab yazan deməkdir. Amma indiki halda qəzetlərin imkansızlığı ilə barışmamaq üçün kitab yazmaq önə gəlməkdədir. Biz insanların kitaba olan etimadını qaytarmalıyıq. Daha maraqlı kitabları və oxunaqlı kitabları oxuculara təqdim etməliyik. İnanıram kitab Azərbaycanda əvvəlki gücünə qayıdacaq.

- Sizin rəhbərlik etdiyiniz nəşriyyat kitabla bağlı hansı yeniliklər etmək planlaşdırır? Nələr etmək fikrindəsiniz?

- Bizim bir çox seriya nəşrlərimiz var. Bunlar davam etdiriləcək. “Ən yeni ədəbiyyat” seriyası və “Bir inçi kitab” seriyası- yəni yeni başlayan yazarlar üçün onların ilk kitabları, bu seriya davam edəcək. Bu il iki Nobelçinin əsəri çap olunub və bunlar hamısı müəllif hüququ alınmaqla Azərbaycan dilinə tərcümə olunub. İndi ingilis dilindən, fransız, alman və başqa dillərdən tərcümə kitablarımız var. Bu işlərimiz də davam edəcək. Eyni zamanda biz artıq uşaq kitablarının nəşrinə də başlamışıq. “Əli və Nino” nəşriyyatı ilə bu istiqamətdə əməkdaşlığımız var. Bu müxtəlif yaş qruplarını əhatə edən uşaq nəşrləridir. Bundan savayı biz dünya klassiklərinin əsərlərini nəşr etmək niyyətindəyik. Müasir yazıçılarımızın əsərləri də çap olunur. Həmçinin bu yaxınlarda Sabir Rüstəmxanlının və Seyran Səxavətin kitabı çap olundu. Əkrəm Əylisli yeni kitabını nəşriyyata verməyi planlaşdırır. Çingiz Abdullayevin kitabları Azərbaycanda pirat yolla nəşr olunurdu. Hazırda onun əsərlərinin azərbaycanca nəşri və yayım hüquqlarının alınması barədə danışıqlarımız gedir.

- Qarşılaşdığınız ən böyük problemlər nədən ibarətdir?

- Kitab Kollektoru deyilən bir təşkilat var. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərir. Bizdən kitab alıblar, haradasa 13-14 min manat bizə borcları var, ödəmirlər. Yəni bu ən böyük dövlət kitab yayım qurumudur.
“Mertoservis” qurumu var ki, metrolarda kitab satır, amma bizim kitablarımızı almır. Yalnız qanunları yayır, bədii ədəbiyyatı yaymır.
Sanki dövlət strukturları istəmirlər ki, Azərbaycan dilli kitablar artsın, yayılsın və insanlar tərəfindən oxunsun. Qanunvericilik səviyyəsində də kitaba güzəşt olmalıdır. Kitabdan vergi tutulmamalıdır, kitab kağızından vergi tutulmamalıdır. Ölkə prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə çıxan kitabları bir nəşriyyat buraxmamalıdır. Söhbət əgər kitaba dəstəkdən gedirsə, niyə tenderlərdə bütün nəşriyyatlar iştirak etməsin? Dərslikləri, prezidentin fərmanı ilə çıxan kitabları yalnız bir nəşriyyat buraxır. Bunlara heç ictimai nəzarət də yoxdur. Bizim bəzən heç məlumatımız da olmur ki, həqiqətən bu kitablar fərmanda nəzərdə tutulan sayda çıxır, yoxsa yox.

- Kitabla bağlı qanunvericilikdə çatışmamazlıqlar varmı?

- Əlbəttə, mən dedim ki, qanunda müəyyən olunmayıb. Məsələ burasındadır ki, kitabxanaların inkişafı ilə bağlı dövlət proqramı var. Bu proqramda göstərilir ki, Azərbaycan kitabxanalarının 0.7%-i müasir standartlara cavab verir. Həqiqətən də 5 min kitabxanadan 3 mini qalıb ki, bunların da yalnız 70-80-i işlək vəziyyətdədir. Qalanı heç işləmir də. Ümumiyyətlə, mən hesab edirəm ki, kitab sahəsinin ciddi dəstəyə ehtiyacı var. Bunu Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin tərkibində etmək mümkün deyil. Bu nazirlik əsasən adının ikinci hissəsinə xidmət edir, bəzən özüdə bir nəşriyyat funksiyasını yerinə yetirir. Azərbaycanı turistlərə tanıtmaq baxımından kitablar nəşr edir. Hamısı yüksək keyfiyyətlə və böyük xərc tələb edir. Amma hara paylanır, harda satılır bilinmir. Azərbaycan kitabı dünya kitab yarmarkalarında zəif işrtirak edir. Əslində Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi şərait yaratmalıdır ki, nəşriyyatlar getsinlər. Nə üçün imkansız Gürcüstan Frankfurt kitab yarmarkasında özünə 120 kv.m, Ermənistan 220 kv.m, amma Azərbaycan yalnız 8 kv.m yerdə öz kitablarını nümayiş etdirir? Əgər nazirlik səviyyəsində təmsil olunursa, heç olmasa böyük yer alınsın.
Maraqlıdır, hər il nazirliyin işçiləri dövlət büdcəsi hesabına müxtəlif yarmarkalarda iştirak edirlər. Görəsən onlar bu vaxta qədər hansı xarici yazıçının əsərlərinin bizdə nəşri üçün müəllif hüquqlarını alıblar? Yaxud əksinə, hansı yazıçımızın xarici ölkələrə əsərlərini satıblar?

Anar RÜSTƏMOV

Azərbaycana yaxınlaşan zəlzələ qorxusu

Misir hadisələrini diqqətlə izləyirəm. Hüsnü Mübarək hələ də dirəniş göstərir. 30 illik vəzifəsini tərk etmir. Amma daha ailəsi, uşaqları var dövləti Misiri tərk edib. Barak Obama demokratiya insanı kimi, Ərdoğan isə bir müsəlman olaraq ona qan tökmədən getməyi tövsiyə etdilər.
Dünən meydanlarda 2 milyon insan onun getməsini tələb edirdi. O isə “bir daha namizədliyimi verməyəcəm” dedi, amma istefa vermədi. Əslində çox acınacaqlı durumdadır Mübarək. O daha əmindir ki, Misirdən salamat çıxmayacaq. Bu gün meydanlarda asılan müqəvvasının yerinə özü olacağını təxmin edir yəqin.
Bunlar hamısı bir yerə qalsın. Mənim ürəyimi başqa məsələ ağrıdır. Küçələrdə insanlar qırdırılır, vətəndaşlar üz-üzədir. Misirin tarixi muzeyləri dağıdılır, binalara hücum olur, dükanlar soyulur. Böyük iqamətgahlar yağmalanır. Proses uzandıqca aqresiya daha da artır. Təbii bu belə olur.
Tunis, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı, Livan, Sudan etiraz aksiyaları sunami kimi Ərəb qitəsini devirməkdədir və devirəcək.
Əmin olun, biz bu prosesdən uzaq deyilik. Məncə Misiri bu yerüstü zəlzələ ilə üz-üzə qoyan əsas səbəblər seçki və korrupsiya oldu. Hamımız bilirik ki, bizdə seçki keçirilmir və bu proses primitiv bir tamaşadır. Korrupsiya və rüşvətxorluq isə hamını boğaza yığıb.

Mən hakimiyyəti Misirin faciəsi ilə üzləşməmək üçün bəzi tədbirlər görməyə səsləyirəm.

1) Gömrükdə, Vergidə, hüquq mühafizə orqanlarında aşağı səviyyədə olan rüşvət yığışdırılmalıdır, sərhəd məntəqələrindəki süründürməçilik olmamalıdır.
2) Təhsil və səhiyyədə leqal maaş artırılmalı və rüşvətə son qoyulmalıdır. Dövlət müəssisələrində qanunun tələb etdiyi kimi təhsil və səhiyyə pulsuz olmalıdır. Təhsil ocaqları rektor seçimlərində sərbəst olmalıdır.
3) Məhkəmə sistemində dərhal islahatlar aparılmalı və vəkillik institutu gücləndirilməlidir.
4) İqtisadiyyatda olan aşağı səviyyələrdəki inhisarlaşma götürülməlidir. Mikro-iqtisadiyyatın inkişafına şərait yaradılmalıdır.
5) Əhalinin əsas narazılıq mənbəyi kimi yol polisləri rüşvəti dayandırmalı, süni rüşvət mənbəyi olan texniki baxış ləğv olunmalıdır, İnzibati hüqüqpozmalar haqqında qanunda dəyişiklik etməli – ya cərimə, ya da bal sistemi saxlanılmalıdır.
6) Əhalinin sərbəst toplaşmaq hüququ tanınmalıdır. Dövlət orqanları vətəndaşların şikayətlərinə həssas yanaşmalıdır. Nazirlər, dövlət aparatını təmsil edənlər vətəndaşların qarşısına çıxmalıdır.
Əslində bu siyahını daha da uzatmaq olar. Amma mən kütləvi narazılıq olan ünvanları göstərdim. Əlbəttə böyük korrupsiya mənbələrinə toxumadım. Məsələn tenderlərin keçirilməsi, təmir-tikintidə olan yeyintilər, büdcə xərclərinin mənimsənilməsi, neft gəlirlərinin xalqdan gizlədilməsi və s.

Uzaqlaşan vahimə

Həmin gecə Salyan kazarmasının qarşısında idim, təkərlərdən böyük ocaq çatmışdıq. Bizə doğru yaxınlaşan tanklardan aramsız atəşlər açılırdı, parlayan güllələr binalara dəyib qığılcım saçırdı. Dəstəmizə lap az qalmış tankların lülələri adamboyu endirildi. Parlayan güllələr başımızın üstündən, qulağımızın dibindən vıyıltıyla keçirdi.
Aramızda söhbət oldu ki, heç kim tərpənməsin, eləcə də hərəkətli müqavimət olmamalıdır. Uşaqlar daş, yaxud butulkalar ata bilərdilər. Bu da onların bizi güllələməsi üçün əsas olardı.

Onda hiss etdim ki, güllə səsləri uzaqdan daha vahiməli gəlir, nəinki yaxından. Onlar yaxınlaşdıqca vahimə uzaqlaşırdı. Amma bu məğrurluq yanımızdakı bir nəfərin yerə yıxılmasına qədər davam etdi.

Tanklar bizim topaya yaxınlaşanda sürəti daha da artırdılar. Dəqiq yadımda deyil, amma səhv etmirəmsə, irəlidə gələn tank idi, dalınca gələnlər isə BMP-lər. Tank düz ocağın üstünə sürdü, ocaq yerində bir-neçə dövrə vurdu, hamı gözləyirdi ki, “Olimp”ə sarı dönəcək, amma əksinə oldu, “Musabəyov”a tərəf üz tutdu, arxasınca gələn BMP-lərdən bəziləri isə “Olimp”ə doğru buruldu və yol boyu qaçışan insanlara atəş açmağa başladı.

Biz yolun sağ tərəfində ağacların arasında uzanmışdıq. Adamlar elə sürətlə üstümüzdən keçirdilər ki, qalxmağa belə imkan yox idi. Yanımda qalxmaq istəyən bir nəfərə güllə dəydi, Dəhşətli bağırtısı hələdə qulağımdadır, ona doğru süründüm. Yaralanmışdı. Amma yara isti olduğundan özünün də köməkliyi ilə onu binaların arasına sürüməyə başladım. Keçənlərdən kömək istədim. Hamılıqla köməkləşib qarşıdakı hasardan onu içəri saldıq, ora artıq səhv etmirəmsə “Təcilli yardım” idi.

Daha cürət edib yola qayıda bilmədik, amma güllə səsləri Elmlər Akademiyası metrosu tərəfindən gəlirdi.

BDU-nun köhnə yataqxanasına qayıtdım. Yataqxananın komendantı üstümə atıldı. İki gün öncə aldığım ağ plaş qan içindəydi. Komendant elə zənn etmişdi ki, yaralamışam. Əlimdən də qan axırdı. Əvvəlcə elə düşündüm ki, həqiqətən yaralanmışam. Sonra gördüm ki, yaralıya kömək edəndə əlimin dərisi soyulubmuş.

Səhərədək yataqxananın birinci mərtəbəsində gözlədik, sübh tezdən “Olimp”ə tərəf düşdüm. Mənzərə dəhşətli idi… Tanklar maşınların üstündən keçmişdi. Qarşısına keçən hər şeyi tırtıllarının altına almışdı…

Fotoları olmayanlar

Rayonlarda uzunömürlülüyün sirri

Yaşamaq və ölmək haqqında təsəvvürlər hədsiz çoxdur. Hər kəs öləcəyini bilir amma necə, hansı məqamda, hansı şəraitdə – bunu bilən yoxdur.

Böyük Əmimlə görüş

Ölmək sevdası

Pəncərədən düşən işıq otağın yalnız bir hissəsini işıqlandırır. 106 yaşlı Əmim otağın qaranlıq küncündə dəmir çarpayıda üzü tavana uzanıb. Yaxınlaşıb sinəsinə qoyduğu əlini əlimə alıb sifətimi çal saqqalına toxundururam. Əmimin iyini içimə çəkirəm. Çox qarışıq qoxusu var… Kimsə kənardan uca səslə Şahbazdı deyir. Bir az duruxur:
“Şahbaz sənsən, əmi sənə heyran! Nə yaxşı, bala…” yüngül bir hərəkətlə əlini əlimdən çəkib boynuma sarıyır. Bir müddət belə qalırıq.
Burnunu çəkir. Kövrəlmişdi. Boynumu qolundan çıxarıram, əlini əllərim arasına alıb çarpayısının ayaq tərəfinə qoyulmuş stula əyləşirəm.
Çarpayının baş tərəfində, yerdə bardaş qurub əyləşmiş Əmimin ikinci arvadı Fındıq bibi yerindən qalxıb əmimin burnunu sildi. Və cib dəsmalını yastığının üstünə qoydu. “Qız ver əlimə”- əmim əmr etdi. Fındıq bibi dəsmalı əmimin ovcuna qoydu.
Əmim dərindən ah çəkdi, dəsmal tutduğu əlini havada yellədi, sanki ağ bayraq yelləyirdi, “eh dünya” dedi.
“Əmi necəsən?”
“Necə olduğumu görürsən”.
“Yaxşısan”.
“Bala, mən artıq çoxdan yaxşı deyiləm. Bu dünya nə axmaq dünyamış. Gör neçə vaxtdı uzanmışam. Gör neçə ildi mən ölmək istəyirəm amma ölə bilmirəm”.
Məncə vəziyyəti şişirdirdi, yatağa düşmə tarixi bir ili keçməzdi. Bəs, görəsən niyə belə səbirsiz olmuşdu…

XXX

Əmimin səsi gur və güclüdür. Onun sifətinə diqqətlə baxıram. Gözlərinin qapağı örtülmüşdü. Özü də elə kip örtülmüşdü ki, sanki heç zaman açıq olmayıb. Seyrək qaşlarının altında iki çökək görünürdü. Bu çökəklərdən nə vaxtsa dünyaya iki göz baxırdı. Artıq xeyli müddət olar ki, onlar bir yolluq örtülüb. Məhz indi hiss etdim ki, əmim kövrələndə yaş onun gözündən yox burnundan gəlməyinin səbəbi də bəlkə elə onun gözlərinin qapaqlarının belə kip bağlanması idi. “İnsan sifəti hətta göz olmayanda da nurlu və cazibəlidir” – fikri ağlımdan keçdi.

O asta lakin, dəqiq, məntiqli danışırdı. “Mən həyatımda 5 ev tikmişəm, hərəsini bir yerdə, hamısından mən könüllü köçməmişəm, məni köçürüblər, İndi mən özüm köçmək istəyirəm amma köçə bilmirəm”.
Əmimdən bu söhbəti gözləmirdim, çaşmışdım. Alatoranlıq, üstəlik əmimin ölmək sevdası məni tutdu, sanki söndüm. Elə bil tam zülmətə düşdüm. Və bu zülmətdə bircə onun işıqlı sifəti görünür və güclü səsi eşidilirdi. “Eşitdim Xudamalı da ölüb. O ki məndən çox kiçik idi. Mənim yaşıdlarım hamısı ölüb. Yerə girmirəm, ölmürəm. Mən belə biabırçılığı istəməzdim, bala!”

Deyəsən əmimin yaxşı vaxtına gəlməmişdim. Ya onu evdə kimsə incitmişdi, ya da, bəlkə həqiqətən həyatdan yorulmuşdu. Axı məntiqə görə o məndən kef-hal soruşmalı sonra isə özü haqqında yalnız yüngül söhbətlər etməliydi. O təbiətən rahat adamdı. Onu hirsləndirən məsələləri yaxın buraxmaz. Ağır söhbətlərdən, qonşu davası, münaqişələrdən danışmağı sevməzdi. Çox nadir hallarda hövsələdən çıxardı. Bax elə indicə onun hövsələdən çıxdığı vaxtı xatırlamaq istəyirəm, amma yadıma gəlmir.

Qan düşmənçiliyi

Gözləmədiyim halda əmim qan düşmənçiliyindən danışdı. “Sənin yadında olmasa da o ağrılı həyatı yaşamısız. Bu dərədə də az qan tökülməyib, tayfa davaları, qonşu davaları, bəzən elə qan tökməklə nəticələnib. O səbəbdən çoxları burdan köçüb gedib”. Əmim hamıdan adbaad danışdı, amma onun çəkdiyi adaların çoxunu mən tanımırdım. Bəzilərinin haqqında yalnız köhnə kişilərdən eşitmişdim. Şahbazəli yaxşı kişiydi, Alarlı Bəxtiyar yaxşı kişiydi, nə bilim Bürzümbüllü filankəs yaxşı adam idi, Anzovlu filankəs – filankəslərin babası qoçaq adam idi. Adlarını çəkdiyi hər kəs barədə müsbət fikirlər deyirdi. Məncə onun əhvalı yaxşı adamlar haqqında danışmağa köklənməmişdi, mənə elə gəldi ki, bu ləng və bir azda uzun söhbətin arxasında hansısa mətləblər var, və o mətləbləri əmim mənə açmaq istəyirdi.

Bir anlıq günəş buludun arxasına keçdi. Otaq daha da qaranlıqlaşdı. Əmim isə söhbəti eyni avazda davam edirdi…

Əmim yüz əlli ildən çox bir tarixi danışırdı, qısa amma məlumatlı cümlələrlə. Öz gördüklərini və ona danışılanları. Birdən anladım ki, o əslində mənə heç bir sirr demir, sadəcə o işıqlı dünyasının qəhrəmanlarından danışır. İndi ki dünyada balaca otaqda olsa da əslində o artıq yaşamır. Bütün günü kimsəsiz otaqda dəmir çarpayıda uzanıb dövrünün insanları ilə xəyalən söhbət edir. Arada əlil nəvəsinin səsinə hay verir. O anlayır ki, onun belə yaşaması gəlininə, xəstə yoldaşına, övladlarına zülmdür. O başa düşür ki, bu qədər çox yaşamaq heç kimə lazım deyil. O həqiqətən getmək və tanımadığı nəslin arasından, görmədiyi dünyadan qurtulmaq istəyir…

“Görürəm sağlamam, bədənim güclüdür, ağlım başımdadır, bədbəxtçilikdən hələ bu il ölməyəcəm, Axı niyə?! Niyə hamı ölməlidir mən isə qalıb bu insanlara zülm verməliyəm?! Arvadın ümidindəydim, o da xəstələndi, bəlkə də məndən tez öləcək, gəlinin ümidinə qaldım, o da xəstələndi, bu gün sabahlıqdı, indi nəvəmin yoldaşı baxır mənə, axı haradadır …. Mən niyə bu yarı ölü vücudumla onlara yük olmalıyam?!”

XXX

Fındıq bibi qısılıb kirimişcə ocağın yanında büzüşüb. Sanki heç nə eşitmirdi. Ya bəlkə bu söhbətləri o qədər eşitmişdi ki, artıq diqqət çəkmirdi. Amma onun sifətində Əmimin arzularınla razılaşmaq ifadəsini duydum. Sanki ürəyində “düz deyir!” -deyə əmimi təsdiq edirdi. Pəncərədən düşən işığın forması otaqda olan tozlu havada aydın görünürdü. Bizə çay gətirən gəlinin ayağından qalxan toz dənəcikləri günəşin çevrəsinə düşüb və oradaca dövr edirdi.

Sərçələri sevənlər

Pəncərənin qarşısında əmimin şikəst nəvəsi oturmuşdu. Düz on doqquz il əvvəl bu uşaq şikəst doğulmuşdu. Əmim çox çalışdı uşağı müalicə etdirə bilmədi. O vaxtdan əvvəlcə anasının belində heysiz halda sallanaraq böyüdü sonra isə beləcə stulda oturaraq.
Hər dəfə bu evə gələndə onu pəncərənin ağzında oturub bayıra tamaşa edən görmüşəm. Bayıra diqqətlə tamaşa etməsindən anladım ki, o görür və adamları tanıyır, onun cismində canlı olan bircə şey var idisə deyəsən, o da yalnız ğözləri idi. Gör neçə ildir canlı baxışları və sevinci əlil bədəndə əsir olmuşdu bu gəncin…
O vaxtdan heç kəsdən ürək edib soruşa bilmirəm, bu uşaq görməkdən başqa nə bacarır? Və görəsən gördüklərini tanıyırmı? İnsanları bir birindən fərqləndirə bilirmi? Görəsən beyni işləyirmi? Düşünürmü? Eşidirmi? Özünün şikəst olmasını dərk edirmi? Amma səsi var idi. Hərdənbir ucadan qışqırırdı. Onun qışqırtısına heç kəs fikir vermirdi, yalnız əmim söhbətini yarımçıq kəsib “ay qız gör nə istəyir uşaq” deyirdi. Uşaq həyətdə dən axtaran sərçə dəstəsinə tamaşa edirdi, bəzən hündürdən qışqırırdı. Bəlkə də sevinirdi, onun sevinci məhz belə qeyri-adi formada qışqırtıda özünü göstərirdi.

XXX

Evinin qarşısında üzümü günəşə tutdum. Gunorta idi. Lap uzaqlarda başlarında qar lopaları olan yaylaq yerlərimiz görünürdü. “Sən yaylaqda doğulmusan”- anamın tez-tez təkrarladığı fikir ağlıma gəldi. “Bəlkə də o yamacda doğulmuşdum”. Gözümü alt hissəsi meşə üst hissəsi qarla örtülmüş Tiydaşla üzbəüz boz yamacdan çəkə bilmirdim.
Yaxşı ki, onların şəkillərin çəkmədim. Böyük dayımın ölüm anını lentə yazmışdım, həm də fotolar götürmüşdüm. Bu əclaf hərəkətimi o öləndən sonra xeyli təhlil etmişdim, kişi ölür hamı başına toplanıb oxşama deyir, dua oxuyur, mən də şəkil çəkirdim. Çalışırdım həyatının son anlarını qaçırmadan lentə alım. İndi həyatda olmayan Anam dayımın yatağının baş tərəfində oturmuşdu, sifətində çox çaşqın ifadə var idi. Dayımın ölümü qarşılayan sifətindən daha vahiməliydi anamın sifəti.

O fotoları, o şəkilləri xeyli gəzdirdim üstümdə, nə özümdə saxlaya bildim nə də dayımın övladlarına verdim. Heç onlar da istəmədilər. Axı kim öz valideynin ağır anlarına təkrar tamaşa etmək istəyərdi. Onda anladım ki, insanlar sevdikləri adamları yaddaşlarına sağlam həkk edirlər. Ölsələr belə canlıdırlar yaddaşımızda.

Böyük əmimdən əvvəl daha iki əmimlə görüşmüşdüm. Hər üçü yataqda və hər üçü dəmir çarpayıların etbarlı sakinləri…

Dovğa ətri

Ortancıl Alış əmim tək idi evdə. Ocaqda odun yanıb bitmiş, otaq soyumuşdu. Uzandığı əskər çarpayısının səmti qapıya, qapı isə cənuba açılırdı. Üstündə iki yorğan və əlavə adyal olsa da üşüyürdü. Döşəyinin üstünə ağ əvəzinə əl xalçası atılmışdı. Əslində ev elədə soyuq deyildi, bayırda günəşli hava var idi. Otağı qaranlıq idi. Dəmir çarpayıda arxası üstə uzanmışdı. Bizim gəlişimizi bilən kimi arvadı hayladı, cavab gəlmədi. Qızxanım onun ikinci arvadıydı. O da sövetlərin apardığı müharibələrdə iştirak etmişdi, 1939-dan çıxıb yalız 1947-ci ildə evə qayıtmışdı. O vaxta qədər harada olub, kimlə döyüşüb onu bilən yox idi. Amma mən bir dəfə Almaniyaya gedəndə: “oğul get, orda bir alman qızına evlən, bu yerlərə gəlmə, onların qızları çox yaraşıqlı olur”- demişdi. Bu məsləhətindən təxmin etmişdim ki, Almaniyaya qədər getmişdi, sonradan öyrəndim ki, Berlinin alınmasında iştirak etmişdi. Rus dilini bilirdi, bir vaxtlar kəndin bütün yazı-pozu işini o aparırmış. Deyilənə görə Morze əlifbasını da bilirdi.
Onun gözləri tam tutulmayıb amma canı zəifləyib daha, ayaq üstə rahat dura, gəzə bilmir.
Məni gec tanıdı. Və dərhal mənimlə bağlı xoş xatirələrini danışdı, hərçənd belə xatirələrin olacağını heç gözləmirdim. Məntiqi, səsi güclü, ağzındakı dişləri sapsağlam idi.
Yatağının qarşısındakı taxta stula böş kasa qoyulmuşdu, otağın ağır havasını dovğa ətri dəyişirdi.

Kiçik Əmim və dayımla görüşü xatırlamaq istəmirəm.

Ərazisi bir addım belə böyüməmiş Kənd qəbiristanın yanından keçirəm.

Nə yaxşı onların şəkillərin çəkmədim. Qoy onlar mənim yaddaşımda əvvəlki kimi qalsınlar…

Yaponiya filmi Narayama haqqında əfsanə. Dəhşətli aclıqla üzləşmiş kənd camaatı yeni doğulan uşaqları öldürür, yaşlıları isə övladları Narayama dağına aparıb orda qoyurdular ki ölsünlər. Bu artıq bir ənənəyə çevrilib, amma 69 yaşlı ananı belində dağa qaldıran oğul bu ritualı yerinə yetirmək istəmir…

Milli Kitab Mükafatının münsiflər heyətinin üzvü olduğuna görə tənələrə tuş gələn “Qanun” Nəşriyyat Evinin rəhbəri Şahbaz Xuduoğlu Lent.az üçün hazırlanmış müsahibədə bu məsələ ilə bağlı sualları cavablandırır.

- Şahbaz bəy, Sizcə, Azərbaycan ədəbiyyatı hansı mərhələdədir?

- Sovet ədəbiyyatının təsirindən tam ayılmamış, yeni vəziyyətə isə uyğunlaşmamış durumdadır. Sovet ədəbiyyatı geniş sovet məkanında bir amal və məqsəd ətrafında yekə bir qartopu kimi yumrulanmışdı. O böyük qar topası əridi, yerində canlı olan çox az sayda yazar qaldı. İndi onlar yenidən güc tapıb yeni həyata uyğunlaşmaq, yeni dövrü yazmaq istəyirlər. Bəzilərində bu proses alınır, bəziləri isə hələ də əriməkdə davam edir. Son 20 ildə yaranmış yeni nəsil isə öz gücünü yenilikçilikdən daha çox təftişçiliyə sərf edir və təəssüf ki, təftişçilik ənənəvi xarakter alıb. Dünən tənqid edən, qarşı tərəfi ən amansız üsulla məhv etməyə çalışan bu gün eyni vəziyyətlə üzləşir. Yəni, ədəbiyyat ətrafında deyil, ədəbiyyat adamları arasında skandallar yaranır. Şou-biznesdə baş alıb gedən səhvlər ədəbiyyatda daha aqressiv formada təkrarlanır. Çox istərdim ki, şəxsi zəmində olan tənqidlər ədəbiyyatla bağlı müzakirələrə yönəlsin.

- Azərbaycan ədəbiyyatında yeni mühit formalaşıb və bu mühitdəkilər özlərindən əvvəlkiləri qəbul etmirlər. Eləcə də əksinə. Siz paralel inkişaf edən hər iki tərəfə yaxın adam hesab olunursunuz. Özünüz hansı əsərlərə daha çox üstünlük verirsiniz?

- Doğrusu, özümü hər iki tərəfə yaxın kimi hiss etmirəm. Mən üzümü kitab çap etməyə imkanı olmayan bir təbəqəyə tutdum və dedim, kimin maraqlı əsəri varsa, çap edəcəyəm. Bu, uğurlu hesab etdiyim “Ən yeni ədəbiyyat” layihəsidir. Mən kitab nəşr edən bir nəşriyyatın sahibiyəm. Yeni imzalar, maraqlı əsərlər axtarışı hər yerdə və daim davam edir. Sovet dövründə azad mətbuat yox idi, amma əsərlərində və danışıqlarında azadlıq havası olan yazarlar var idi. Mən görürəm ki, mətbuatımız ictimai nəzarət mövqeyini xeyli dərəcədə itirib. Əlbəttə, bu itki mətbuatımızın könüllü seçimi deyil. Eləcə də aşırı radikal yazılar çox effekt vermir. Belə olan halda ədəbiyyat öz imkanları ilə meydana gəlməlidir.

- Niyə Milli Kitab Mükafatına münsif olmağa razılıq verdiniz?

- Keçən il MKM münsifləri arasında olmadım. Əvvəla, təklifi gec almışdım, nəyin necə olacağından məlumatım yox idi. Münsiflər heyətinin tərkibi də şübhəli gəlmişdi. Arxada qalan bir ildə iki fikir arasında çox götür-qoy etdim: ya yeni mükafat təsis etməliydim, ya da artıq bir il təcrübəsi olan bu mükafatın münsifliyinə razılıq verməliydim. MKM-in nizamnaməsini oxudum, Nigar Köçərli ilə müzakirələr apardım. Mənim təkliflərim nəzərə alındığı üçün razılıq verdim.
Əslində, münsiflərin sırasına yenilərinin əlavə olunması təqdirəlayiqdir və bu, hər il davam edəcək. Hər bir münsif fikirlərini açıq bölüşəcək, əsəri seçərkən öz fikirlərini əsaslandıra biləcək, lazım gəldiyi halda bu barədə mediaya açıqlamalar verəcək. Yaxşı olardı ki, bütün səsvermə prosesi lentə alınsın.
Bu dəfə əsərlər meyarlara əsasən qiymətləndiriləcək. Məndən əvvəlki münsiflərin müsahibələrini oxudum və hamıda belə bir istəyin olduğunu müşahidə etdim. Ədəbi zövqünə inandığım digər şəxslərində fikirlərini öyrənmişəm və yəqin ki, yaxın vaxtlarda on müddəadan ibarət meyarları müzakirəyə çıxaracam.
Bundan başqa, ekspertlər, keçən ildəkindən fərqli olaraq, gizli saxlanılmayacaq. Onların adları ictimaiyyətə bəlli olacaq. Bu şəxslər peşəkar ədəbiyyatçılar olmalıdırlar. Onlarda hazır meyarlar olacaq, bu meyarlar onların özləri ilə də razılaşdırılacaq, sonra isə o meyarlar əsasında əsərlər seçiləcək.
Hər bir münsifin səlahiyyəti var ki, hər bir əsərlə bağlı qiymətləndirmənin nəticəsini ekspertlərdən tələb etsin. Ekspertlərin işi bu mənada çox məsuliyyətlidir. Çünki münsiflər onların rəyini əsas götürəcək. Məncə, ekspertlər, ilk növbədə, əsərin janrını müəyyən etməlidir. Axı bu mükafat hələ yalnız bədii ədəbiyyat mükafatıdır. Buna deyirlər “Fiction”. Bir də var “Nonfiction” – yəni bədii olmayan ədəbiyyat. Dünən məndən soruşdular ki, mən esselər kitabımı təqdim edə bilərəm, dedim yox, çünki esse bədii ədəbiyyat deyil. Hətta bədii ədəbiyyat özü də növlərə bölünür, intellektual ədəbiyyat, janr ədəbiyyatı və mainstream (mənəvi inkişafın əsas istiqaməti) ədəbiyyatı. Detektivlər, sevgi romanları, fantastika, mistika – bunlar janr ədəbiyyatına, yüngül oxunun ədəbiyyata aiddir. Mainstream ədəbiyyatı isə daha mürəkkəbdir, burada qayda-qanun yoxdur, burada yazıçı həm filosof, həm də yaxşı nağılçı olmalıdır. Keçidlər gözlənilməzdir. Əslində mən “Ən yeni ədəbiyyat” seriyasında çıxan bəzi əsərləri elə mainstream ədəbiyyatının nümunəsi hesab edirəm.
“Özüm üçün yazıram” – bunu peşəkar deyə bilməz. Biz özümüz üçün işləmirik, kitab işində iştirak edən hər kəs bu prosesdən bəhrələnməlidir.
Bu cür mükafatlar kitabı və yazarı mətbuatın gündəminə gətirir, ictimai diqqəti ona yönəldir. Yazıçını tanıdır, kitabı isə dərhal axtarılmağa başlanır. Peşəkarlıq – hərəkət və inkişafdır. Bu, öz işinə vurğunluqdu. Və eləcə də tənqidi qəbul etmək, daim öyrənmək, nəticə çıxarmaq bacarığıdır. Naşir kimi belə mükafatlardan kənarda qalmağım gördüyüm işin ziyanınadır. Naşir, yazar və kitab yayan bir arada olmağı bacarmalıdırlar. Əks halda uğurlu nəticə olmayacaq. Əslində belə mükafatlar bizi birləşdirən vasitələrdən biridir. Mahiyyətcə mükafatlar beynəlxalq, milli və regional olur. Bu mükafat mahiyyətinə görə Milli kitaba, yəni Azərbaycan kitabına aid olunur. Ölkənin bütün yazarları burada özlərini sınama imkanı əldə edirlər. Ciddi ədəbiyyatçılar belə mükafatda iştirak etməkdə maraqlı olmalıdır. Həm ada, həm də pullu mükafata görə.

- İki yazıçı efirdə sizin münsiflərə qatılmağınıza etiraz etdilər. Sizcə, bunun səbəbi nədir?

- Bu, məncə ötən il qatılmayıb, lakin bu il münsif üzvü olduğuma görədir. Yuxarıda münsifliyə niyə qoşulduğumun səbəbini dedim. Kitablarını nəşr etdiyim yazarlara da səsləndim, dedim, istəyirsiniz siz də qoşulun, indi seçim onların özünündür. Mən bu şeylərə normal baxıram. Hər kəs öz mövqeyinə görə cavabdehdir. Mənim mövqeyim belədir ki, əgər hər hansı seçimdə şəffaflıq varsa, orada obyektivlik qorunacaqsa, o zaman o prosesə qatılmaq lazımdır. Obyektivliyin birinci şərti, müstəqil şəxslərin təmsil olunması baxımından münsiflərdə balansın qorunmasıdır. Mən indiki münsiflərdə son qərara şəxsi-qərəzlik baxımından təsir edə bilən şəxs görmürəm. Ümumiyyətlə, şərtlər sistemi elə qurulmalıdır ki, şəxsi maraqlar ictimai maraqları üstələməsin.

- Bir naşir kimi necə düşünürsüz, kitab oxuyanların sayı niyə azdır?

- Bu sahədə kitabçılardan asılı olmayan ciddi səbəblər var. Bu səbəblər əsasən yarıtmaz təhsil sistemi və kitabın inkişafına dair dövlət proqramının işləməməyidir. Əlbəttə, mən burda əsas faktor iqtisadi vəziyyəti də xüsusi qeyd etmək istərdim. Adamlarımızın maddi vəziyyəti imkan vermir ki, onlar yeni kitabları ala bilsinlər.

- Seçiminizdə hansı meyarlara üstünlük verəcəksiniz?

- Məncə, MKM ən yaxşı bədii ədəbiyyatı üzə çıxarmaq üçün təsis olunub. MKM-in birinci mükafatını udan əsər əslində meyarlar baxımından düzgün seçilməyən əsər idi, o cür kitaba Fanfik (fan fiction) deyirlər, yəni fanatların bədii əsəri, yəni bu əsərin əsas qəhrəmanları fanatlardır, əsər onların həyat tərzindən, fəaliyyətlərindən, qəhrəmanlarının həyat dramaturgiyasından bəhs edir.
İntellektual ədəbiyyatın məqsədi oxucunu əyləndirmək deyil, hər hansı bir problem haqqında düşünməyə vadar etməkdir. Burada müəllif ədəbi formalarla öz düşüncələrini təhlil edir. Bu cür ədəbiyyat oxucu dairəsi çoxda geniş olmayan bilikli, savadlı auditoriya üçün nəzərdə tutulub.
Bir də var kommersiya ədəbiyyatı, bu, bir qəhrəman üzərində qurulan bəlli süjetli, oxunaqlı, oxucunu əyləndirən ədəbiyyatdır.
Məncə, MKM öz seçimimdə intellektual əsərə üstünlük verməlidir. Yazıcının toxunduğu mövzu aktual olmalıdır, həm də onun mövzuya yaxşı bələd olması görünməlidir, oxucunu düşündürməlidir, dili və üslub, eləcə də özünü ifadə baxımından catımlı, anlaşıqlı olmalıdır, humanizm, azadlıq ruhu, toxunduğu mövzunun bəşəriliyi mənim seçimimdə bunlar əsas meyarlar olacaq.

Bu sualları yazıçı Marsel Prust hazırlayıb. O bu sualları cavabları ilə bir yerdə bir dəftərə yazaraq dostuna doğum günü hədiyyəsi kimi vermişdi. O zaman Marselin cəmi 13 yaşı vardı. Sonra bu suallara Prust 20 yaşında ikən bir daha cavab yazdı. 7 ildə cavabların çox az dəyişmişdi. Lakin bu suallar Prustun ölümündən sonra tapıldı və çap edildi. Sualalrın indiki şəklə salınmasına isə Bernard Pivot ve Ceyms Lipton yardım edib.

1. Ən sevdiyiniz söz hansıdır?

Əzizim!

2. Nifrət etdiyiniz söz hansıdır?

Problem yoxdur. Cihad! Bu telefona zəng çatmır.
3. Sizi nə həyəcanlandıra bilər?

Qəfil baş verə bilən hər şey həyəcan yaradır. Həyəcan insanın ilk reaksiyasıdır.

4. Həyəcanınızı nə öldürə bilər?

Vaxt. Bir qədər vaxtdan sonra beyin işə düşür, vəziyyəti təhlil etdikcə sakitləşirsən.

5. Hansı səsi çox sevirsiniz?
Sənə doğma olan insanın səsi. Bariton səslər. Qatar səsi. At kişnərtisi, birdə aslan nəriltisinin böyük cazibəsi var. Qüdsdə eşitdiyim azan səsinə valeh olmuşdum. Amma Şəkidə azan eşidəndə qulağımı tutdum.

6. Hansı səsə nifrət edirsiniz?
Öz səsimə. Birdə, bəzən telefonu qururam gecəyarı oyanmaq üçün. Bax, o səsə nifrət edirəm. Həmdə məncə səslər yerə uyğun dəyərləndirilir. Bülbülün səsindən də xoşum gəlmir. Həyəcan siqnalına və ümumiyyətlə hər cür siqnala nifrət edirəm.
7. Hansı peşə (sənət) ilə məşğul olmaq istərdiniz?

İndiki vəziyyətimdən o qədər də narazı deyiləm.

8. Hansı fitri istedada sahib olmaq istərdiniz?

Ən böyük fitri istedad elə zəhmət çəkmək həvəsidir. Mən zəhmətə və vərdişə inanıram.

9. Özünüz olmasaydınız, kim olmaq istərdiniz?

Oğlum. Bu ağlıma ilk gələn fikir oldu. Amma kim olur olsun, o qədərdə fərq etməz. Pis adam yoxdur.

10. Harda yaşamaq isəyərdiniz?

Bu dünya çox gözəldi. Elə bu dünyada. Dünən Əhmədi Nigatın livandakı çıxışına baxdım. Onda düşündüm ki, neçə zor bir işdir, Livanda yaşamaq, elə bir insanın qarşılanmasında iştirak etmək. Dini şüarları, din çağırışları olan ölkələrdə yaşamaq nefti olan ölkələrdə yaşamaq kimidir. Həm dini həmdə nefti olan ölkədə yaşamaq isə ikiqat əzabdır.

11. Ən başlıca çatışmazlığınız nədir?
Bacı-qardaşlarımla tez-tez əlaqə saxlaya bilməməyim. Özümə inamsız olmağım. Digər insanın gücünü öz gücümdən daha yaxşı dəyərləndirirəm.

12. Sizin ən çox bəyəndiyiniz pis cəhətiniz hansıdır?
onu deyə bilmirəm.

13. Qəhrəmanınız kimdir?
O yoxdur. Qəhrəmanlıq filmlərinə baxmağı xoşlasam da onları sevmirəm, onlar insan qırğınlarına çox səbəb olublar. Qəhrəmanlar həmişə təpəgöz olurlar. Təpəgöz qoyunları saxlayıb insanları yeyirdi, bax qəhrəmanlarda elədir. Nə qədər banal olsa da, əslində hamıya bərabər şamil olunan hüquq qəhrəman olmalıdır.

14. Çox istifadə etdiyiniz söyüş hansıdır?
Ay Əclaf. Musurman.

15. Hal-hazırki əhvalınız (ovqatınız) necədir?
Bu dəqiqə çox gərginəm. Əli və Nino kitabı çap olunandan sonra üz qapağında səhvləri görmüşəm. Dizaynerin səhlənkarlığı.

16. Həyat fəlsəfənizi hansı şüar ifadə edir?
Hər bir insan təhlükəsiz və yaxşı yaşamağa layiqdir!

17. Xoşbəxtlik yuxunuz (xəyalınız) hansıdır?
Yuxularım həmişə pis sonluqla tamamlanır, ayrılıq, ölüm, müharibə, mübahisə.

18. Sizcə bədbəxtliyin tərifi nədir?
Elə şeylər var ki, onun tərifi olmur, elə bədbəxtlikdə onlardan biridir.

19. Necə ölmək istəyərdiniz?
Onu arzulamaqla deyil. O necə gəlsə o formada da qarşılayacam. Həmişə ölüm barədə düşünərkən müvazinət sözü yadıma düşür. Necə ölməkdən asılı olmayaraq kaş sona qədər müvazinətimi qoruya bilim- söhbət ruhi müvazinətimdən gedir.

20. Ölərkən cənnətə getsəniz, Allahın qapıda sizə nə deməsini
istərdiniz?

Öləndən sonra heç kəslə üzləşmək istəməzdim, qoy mənim yoxluğumu hamı qəbul etsin.

İlk çap olunan mənbə; www.abzas.az

Dünən və bu gün
Dünən gərgin bir gün idi, hava pis, küçələr çirkli, yollar qumlu və palçıqlı… Dünən ilk dəfə bu vaxta qədər heyranlıqla baxdığım yeni tikililərin nə qədər eybəcər və yöndəmsiz olduğunu gördüm. Azər Əhmədovun gizili kamera ilə çəkilmiş görüntüləri FBda yayılmışdı.
Bu gün nə gözəl bir gün, Cilidə 622 metr dərinlikdən şaxtada qalan insanları bir-bir xilas edirlər.

Flip Moronun Bakı səfəri
O tanıdığım ilk avropalı oldu, neft dalınca, obrazlı desem neft iyinə deyil kitabın təqdimatına gəlmişdi…

Flip Moro Defarjla 3 gün bir yerdə olduq, 22-də BDU-da, 23-də İdarəçilik akademiyasında tələbə və müəllimlər qarşısında çıxışlar etdi. BDU auditoriyanı tələbə qızlar tutmuşdu, bir neçə kişi görmək olardı, İdarəçilik akademiyasında isə bu mənzərənin tam əksiydi, qocaman müəllimlər və gənc tələbə oğlanlar. BDU-nun təmirdən çıxmış dəbdəbəli və geniş koridorları ilə gedəndə Flip Moro qulağıma pıçıldadı “bu ki, Louvre (Lüvr) sarayıdır”. Koridorla bizi mühafizə xidməti müşahidə edirdi. Prorektorun qəbul otağına girən kimi qəbulda olanlar dərhal ayaq üstə sıçradılar, sanki faraqət komandası aldılar.
Prorektorun otağına paxlavalı, şəkərburalı çay süfrəsi arxasında bir qədər tanışlıq söhbəti aparıldı. BDU-dan olan nümayəndələr çox rəsmi, gərgin idilər. Sanki dövlət rəhbərlərinin görüşüdür. Qısa sürən söhbət zənnimcə o qədərdə uğurlu olmadı, nədənsə Flip Moro çox sual verdi, və bu suallar əsasən prorektorun təhsili və pedaqoji fəaliyyəti ilə bağlı idi. Məncə, prorektor məhz belə şəxsi – əgər buna şəxsi demək olarsa – sualları cavablandırmaq istəmirdi.
Xarici tələbələrlə iş kafedrasının xanım dekanı sözü mənə verdi, mən söhbəti iki azərbaycanlı tələbənin parisdə təhsil alarkən Flip Mro Defarjin kitabını tərcümə etmələrindən danışdım. O tələbələr məmləkətimiz qarşısında bu kitabı dilimizə çevirməklə böyük xidmət göstəriblər. “Flip Moro Defaj böyük bir roman başladı yazmağa amma “Geopolitikaya giriş” kitabı alındı”.
Sonra müəllif danışdı. Çox ürəkli, cəsarətli, müdrik fikirlər söylədi. Fransız sifətini və fransız manerasını üzərində daşıyan Flip Moro çevik əl hərəkətləri kimi çevik düşüncəsi onun qocaman müəllim obrazını dəyişirdi. Az sonra qarşımızda yaşlı fransız deyil, döyüşkən, döyüşləri uğurla başa vurmuş parlaq sərkərdə dayanmışdı. Millətlərin öz müqəddəratını təyin etməsindən danışdı, “həyatım boyu millətdən, xalqdan danışanda böyük və pafoslu sözlərdən, ifadələrdən qaçmışam, əslində bu kitabda o böyük sözləri gizlətmək üçündür. O böyük ifadələr xalqları qırğına vermək üçündür”.
Gənclər çoxlu suallar verdilər, düzdür bəzi suallar əvvəlcədən hazırlanmışa bənzəyirdi, amma nə dəxli var çox aktiv idilər. Əvvəlcə partiya iclaslarına gəlmiş kimi görünən gənclər tədbirin sonunda çox çən və xoşbəxt görünürdülər. Bu şübhəsiz ki bu Flip Moronun leksiyasının və onu öz ətrafına səpələdiyi İşıqlı fikirlərin təsiri idi.

Idarəçilik akademiyasında olan tədbirdən də yazacam

Eh siyasət, siyasət…

Dostum Rauf Arifoğlunun “Media forum”da bir açıqlamasın oxudum, dərhal 1998-ci il, Kamil Tağısoy, 20 baş redaktorun aclıq aksiyası, aclıq aksiyası ilə yanaşı mətbuata olan təzyiqlərə etiraz olaraq piket aksiyalarımız yadıma düşdü.

Ağır günlər yaşayırdıq, amma çox inamlıydıq, nəyisə dəyişmək əzmindəydik, İndi yaşadığımız günlər yaxşıdı, amma çox inamsızıq.

Elə o ərəfələrdə Kamil Tağısoyu oğurlamışdılar. Jurnalist yazmasın deyə qolunu sındırmadılar, danışmasın deyə dilini kəsmədilər, onun başına torba keçirib çox uzaqlara apardılar… Və Tağısoy bu ölkədən getməyə məcbur oldu. O zaman Rauf ciddi cəhdlə bizi inandırırdı ki, bunu Hüseyn Abdullayev edib. H. Abdullayevin himayəsində böyüyən bir yetim məni əmin etmişdi ki, o rəhmsiz deyil, belə vəhşilik edə bilməz. Sonra o hadisənin Abdullayev tərəfindən təşkil olunması haqında mətbuatda çox yazdılar, elə deyəsən “Yeni Müsavat”da yazırdı.

“Yeni Müsavat”ın müxbiri indi haradasa uzaq xaricdə mühacirdir, elə Hüseyn Abdullayev də “mühacirdir”- uzaqda olmasa da. Rauf Arifoğlu isə Hüseyn bəyə dostluq mesajı yollayır.
Eh siyasət, siyasət…

Indi isə Rauf bəyin fikirlərini oxuyun.

“Musavat.com” portalına danışan Rauf Arifoğlu deyib: “Hüseyn Abdullayevin açıqlamasını oxuyub yaşanan prosesdən narahat oldum. Çünki baş verənlər mənim də namizədliyimi irəli sürdüyüm 25 saylı seçki dairəsinə aiddir. Yəni bu dairədə baş verən hər hansı bir haqsızlıq və hansısa bir iddiaçıya olunan təzyiq dolayısı ilə mənə də aiddir. Bu bizim də başımıza gələ bilər. Görünür, bu dairədə kimin üçünsə rahat yer hazırlayırlar. Hüseyn Abdullayev 25 saylı dairənin favoritidir. Seçiciləri həm də onu təzyiqlərlə üzləşməsi, həbsxanaya düşməsi səbəbindən istəyirlər. Biz Hüseyn Abdullayevi 2007-ci ildə həbs olunarkən də çox ciddi şəkildə müdafiə etmişik və onun hüquqlarının qorunması istiqamətində bir qəzet olaraq fəallıq göstərmişik. Həbsdən çıxarkən bizə bir təşəkkür mesajı və hədiyyə də göndərmişdi. Hüseyn bəy bilsin ki, biz yenə həmin adamlarıq və indi də onu müdafiə etməyə hazırıq”.
Rauf Arifoğlu bildirib ki, Hüseyn Abdullayevi rəqib yox, müttəfiq görür: “Biz bir yerdə seçkinin ədalətli keçirilməsi, səslərin düzgün sayılması istiqamətində əməkdaşlıq edə bilərdik. Bizim rəqibimiz isə hakim partiyanın irəli sürəcəyi namizəd olacaqdı. Təəssüf ki, Hüseyn Abdullayevə seçkiyə qatılmaq imkanı vermədilər. Bu məni həm də ona görə narahat edir ki, prosesin hansısa mərhələsində mənimlə də hansısa bir bəhanə əsasında eyni cür rəftar edə bilərlər”.

Baş redaktor deyib ki, Hüseyn Abdullayev də, seçiciləri də, onu deputat görmək istəyənlər də hesab eləsinlər ki, burada onların bir adamı var: “Onların mövqeyini, maraq və mənafelərini ifadə edə və qoruya bilərəm. Hüseyn Abdullayev də seçilmək hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində bizdən dəstək istəsə, kömək etməyə hazırıq”.

Şamaxının Dəmirçisi
Məşhur Şamaxı Pirqulusundan düz 9 km Şimala doğru tıxçalı-daşlı-tozlu, bəzən sərt döngəli yolu keçəndən sonra Hündür çinarlarla dövrələnmiş, əksər evləri yastı damlardan olan Dəmirçi görünür. Yalnız qar əriyəndə suyu aşıb daşan, istilər düşəndə çəkilən daşlı çayı keçib kəndə giririk. Kəndin ilk evinin darvazası ağzında dəmirdən döyülmüş müxtəlif əşyalar- bıçaq, balta, bel, dırmıq, yüyən və s satılır… “Bu dəmirçi evi idi”. Maşından düşüb darvazaya yaxınlaşdıq. Əvvəlcə evin xanımı, sonra isə kişisi- dəmirçi özü gəldi. “Hamısı mənim əlimin məhsuludur, zindanım, sobam var, içəri keçin baxın”. Üzünü yoldaşına tutub “qıza çay qoy!”- kənd yerlərində kişilərin ənənəvi tapşırığını verdi. Hüseynov Ağahüseyn zindan, çəkic, kürə, kürəyə hava verməni, yandırma, dəmiri döyəcləyib istənilən formaya salma qaydalarını, düzəltdiyi əşyaları təqdim edəndən sonra həyətin başında artıq hazır olan çay süfrəsinə dəvət etdi.
O darısqal dəmirçixanasında kiçik bir top da düzəltdi, daha doğrusu əyanı formada şəkilini çəkdi və fürsəti ötürmədən “bunu türklər bizdən oğurlayıblar” dedi. “Bəs sən özünü kim hesab edirsən”- belə sualları sevməsəm də artıq ağzımdan çıxmışdı. O da “mən tatam, albanlardan qalmışlarıq. Albanlardan qalan nə var idisə hamısına türklər sahib çıxdı”.
“Tatların Alban əsilli olmalarını ilk dəfə sizdən eşidirəm, ədəbiyyatda belə fikrə rast gəlməmişəm, həmdə Tatlar farsdillidirlər”.
“Görürəm sən oxumuş adamsan, mənə deyiblər məndə deyirəm”. Ağahüseyn ağıllı adam idi, söhbəti dəyişdi, əslində məndə söhbəti Dəmirçi kəndinin tarixinə, eləcə onun öz şəcərəsinə çəkmək istəyirdim.
“Mübahisə etməyin ən asan yolu millətçilikdən danışmaqdı”- bu əzbər bildiyim qaydanı çox nadir hallarda, yalnız bir masada oturmaq istəmədiyim adamlarla edə bilərəm. Amma ev sahibinin isti münasibəti- bizi görən kimi əlindəki işləri bir yana atıb bütün qonaqpərvərlik istedadını çox ürəklə qarşımızda nümayiş etdirməyi konfliktə yer qoymadı.
Ağahüseyn yeddi arxadan dönənin tanıyır, bu kəndin adı, dediyinə görə, onların nəsli ilə bağlıdır. “Lahıcdan gəlmişik deyirlər, indidə çox sıx əlaqəmiz var, dağ yolunla aramızda məsafə çox deyil. Dəmirçilik bizim nəsildən qalma sənətdir”.
Ağahüseyn kişinin xanımı alt evdə xəmir yoğururdu, qoğal bişirəcəkdi, iki gündən sonra Ağsuda yaşayan oğluna baş çəkməyə gedəcəkdi.
Çay içib yolumuza davam edirik. Hələ irəlidə olan daha iki kəndə getməliyik. Kəndin içindən keçəndə yolun qırağında diqqətimi çox hissəsi dağılmış bina və üzərində “Abidə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən qorunur” –yazısı olan lövhə çəkdi. Bütün dağılmaqda olan evlərin, tarixi abidələrin üzərinə belə bir lövhə yapışdırılıb. Lahıc, xınalıq, belə yavaş yavaş dağılan məscidlər abidələr çoxdur. Yol qırağında çömbələn yaşlı adamlar dərhal yaxınlaşırlar, “bura məsciddi” yuxarıdan gəldilər üzərinə bu kağızı yapışdırıb getdilər. 5 il olar”. Məsciddən daha çox mənzilə bənzəyir. Əslində kəndlərdəki məscidlər elə belə olur. Evin qapısına yaxınlaşıram, qapının üstündə kart var, görünür gecələr kəndin cavanları burda kart oynayır…
Kəndin mərkəzində qapısına qıfıl asılan kitabxanada var, deyilənə görə işlək vəziyyətdədir, pəncərəsindən içəri boylanıram “xeyli kitab var”. 80 evdən ibarət
olan Dəmirçi kəndindən keçib Zarat və Zarat-Xeybərə sarı yol alırıq.